Marti Date

Service

Vandaag hebben we een vintage horloge op den Uurwerkzolder. We gaan namelijk werken aan een Marti Date uit de jaren 60. Tijdens het opwinden geeft dit horloge een knarsend geluid van tandwielen en uiteindelijk gebeurt er niks. Laten we eens kijken wat er aan de hand is!

We beginnen met het schoonmaken van de kast. Met behulp van een saté prikker maken we de kast vrij van het grove vuil zodat dit niet in het uurwerk valt zodra we de kast openmaken. Als de kast vrij is van het grove vuil kunnen we de kast openen. Dit is een klik kast en aan de zijkant zit een kleine opening voor het horloge-mes. We plakken de kast af met wat elektriciteitstape om te voorkomen dat we de kast bekrassen als we uitschieten met het mes.

Als de kast open is zien we twee gravures aan de binnenzijde: “NV990 5” en “NV891 10+1”. Ik ben er nog niet uit wat dit betekend, maar het kan een bepaalde code zijn voor de maand en het jaar wanneer er een service heeft plaatsgevonden bij “NV”.

Als we de deksel aan de kant leggen kunnen we het mooie ETA 2763 uurwerk aanschouwen. Dit is een mooi Zwitsers uurwerk met 21 robijntjes en een gangreserve van 50 uur. Dit laatste betekend dat het horloge, wanneer het volledig opgewonden, voor 50 uur kan tikken. Dit is erg netjes aangezien dit normaal rond de 42 uur is. Gezien dat dit horloge erg plat is, heeft dit uurwerk ook maar een dikte van 4.0 mm, lekker dun dus!

Timegrapher meting voor volledig opgewonden uurwerk voor de service

Met het uurwerk uit de kast checken we nogmaals de functies:

Uurwerk opwinden → Werkt opeens
Datum instellen → Werkt
Tijd instellen → Werkt
Krakend geluid → Verdwenen

Hoe kan dit? Als het tandwiel of de aangrijping versleten was zou dit nog steeds aanwezig moeten zijn. Is de trommelveer dan kapot gesprongen en kunnen we het uurwerk niet volledig opwinden? We geven flink wat slagen aan de kroon en winden zo de trommelveer op. Om de X-aantal slagen horen we wel even een tikje maar de veer slaat nog niet door. En zo is na verloop van tijd de trommelveer helemaal opgewonden, hij is dus nog heel. Waarom wilde dit uurwerk dan eerst niet werken? Voordat we het uurwerk verder analyseren leggen we het even op de Timegrapher.

De Timegrapher is een apparaat wat heel snel kan laten zien hoeveel seconden het horloge voor- of achterloopt per dag, hoeveel de tik van de tak afwijkt en wat de amplitude is van de balans. Een gezond horloge van deze tijd heeft een gemiddelde afwijking van 10 seconden per dag, een tik-tak afwijking van 0.2ms en een amplitude van 270°. Uit de meting blijkt dat het horloge wanneer volledig opgewonden per dag gemiddeld 26 seconden achterloopt en een amplitude heeft van 228°. Dit duit erop dat het uurwerk vies is en een schoonmaakbeurt nodig heeft.

We draaien het uurwerk om en verwijderen als eerste de wijzers. Om de wijzerplaat te beschermen tegen beschadigingen leggen we er een boterhamzakje op om vervolgens met wijzerlifters de wijzers los te halen.

Nu we het uurwerk verder gaan analyseren zien we ook goed dat het uurwerk vies is: afdrukken op tandwielen (rode pijl) en vuiltjes in het uurwerk (rode cirkel). Het kritische stuk waar we in geïnteresseerd zijn is te zien in de groene rechthoek. Dit is namelijk het gedeelte waar de aangrijping voor alle functies plaatsvindt: opwinden, datum instellen en tijd instellen. Aangezien het hier voorheen niet soepel liep had ik hier wat roest of aanslag verwacht, dit is niet te zien. Alles zit op zijn plek, al is er wel wat speling. We zullen dit stuk verder onderzoeken.

We halen het instel mechanisme verder uit elkaar en dan denken we dat we de oorzaak hebben gevonden, de stift is verbogen. Dit kan gebeuren als er met het opwinden te veel kracht wordt gebruikt. We doen nog wat onderzoek en het blijkt dat dit al vanuit de fabriek verbogen is en bekend is als een “helical stem”. Deze verbuiging zit erin om de juiste voorspanning te geven aan de quickset functie om de datum in te stellen. De “verbogen” stift is dus ook niet de oorzaak. Misschien dat het klik mechanisme was versprongen en met het openen van de kast terug naar de juiste positie is geschoten.

We besluiten het uurwerk verder uit elkaar te halen om het eens lekker schoon te maken. We vermoeden dat het tandwiel een keer verkeerd was gepositioneerd en daarna goed terug was gesprongen toen we de kast opende. Nu de stift is verwijderd kunnen we in de platine kijken van het uurwerk, waar we in de rode cirkel een beschadiging zien zitten op de locatie van een tandwiel. Het kan dus inderdaad zo zijn dat dit tandwiel verkeerd is versprongen, hier over de platine heeft geschuurd en zo een markering heeft achtergelaten. Wij halen het uurwerk verder uit elkaar en verdelen het over de bakjes om het goed gescheiden te houden, zo kunnen we het makkelijker terug in elkaar zetten.

Als het uurwerk uit elkaar is kunnen we de trommelveer gaan ontmantelen. Dit is de aandrijving van het uurwerk. Deze veer winden we op met de stift en zorgt ervoor dat het uurwerk wordt aangedreven. Als we de deksel openen zien we de veer die we met de hand gecontroleerd verwijderen, we willen niet dat die opeens eruit springt. Als de veer is verwijderd zien we dat deze nog heel is, hij is niet kapot wat we aan het begin van de analyse nog als mogelijke oorzaak hadden. Met de veer uit de trommel kunnen we ook zien hoe de veer zijn spanning vasthoudt als we hem opwinden. In de trommel zit een inkeping (groene rechthoek) waar het uiteinde van de veer in kan grijpen. Het uiteinde van de veer heeft een stukje dubbelgevouwen veer (paarse cirkel), wat in deze inkeping aangrijpt. Zo blijft alle opgebouwde spanning in de veer behouden en slipt het uiteinde van de veer niet rond in de trommel. In het midden van de veer zit een opening waar de as doorheen gaat (blauwe pijl). Deze as heeft ook een aangrijping met de veer. Deze as gaat door het uurwerk die we kunnen laten ronddraaien met wat tandwielen. Deze as laten we draaien als we met de stift het uurwerk opwinden. Zo bouwt deze as spanning op in de trommelveer van binnenuit.

En zo is het hele uurwerk uit elkaar en kunnen we het gereedmaken voor de schoonmaak. Alle onderdelen op de balans en de vork gaan door de Elma wasstraat. We verdelen deze onderdelen over de mandjes om het goed gescheiden te houden en hangen de mandjes in de Elma. Deze Elma wasstraat heeft 3 baden (IPA – Uurwerkreiniger – Demi water) en een droogstap.

De balans en de vork gaan niet door de Elma, maar reinigen we met Bergeon B-dip. Deze twee onderdelen bevatten namelijk robijntjes die met schellak zijn vastgezet. Schellak lost op in IPA, wat niet handig is als dit stap 1 is van de Elma wasstraat. Gelukkig heeft de horloge industrie hier een speciaal schoonmaakmiddel voor gemaakt waar geen IPA in zit, Bergeon B-dip. We dompelen de balans en de vork in de B-dip, blazen ze met een handpompje droog en zo is het uurwerk weer gereed om geassembleerd te worden!

Na de schoonmaak beginnen we met het invetten van de trommelveer. Dit doen we met behulp van wat klokkenvet, een stukje papier en een pincet. We plaatsen wat klokkenvet op het papiertje en vouwen het om de trommelveer. Met de pincet drukken we het papiertje aan en trekken de trommelveer door het papiertje heen. Zo krijgt de hele veer een lekker laagje vet waardoor het weer soepel kan bewegen.

Als de trommelveer is gesmeerd kunnen we beginnen met het terugplaatsen van de veer in de trommel. Hier gebruiken we de Bergeon 2729 mainspring winder voor. Het proces gaat als volgt:

De trommel en de deksel worden ingesmeerd met Moebius 8300 om alles soepel te laten glijden.
De ontspannen veer wordt om de hendel van de Bergeon 2729 winder geplaatst, in dit geval maat 7.
De hendel met de veer wordt in de koker van de Bergeon 2729 geplaatst. Nu kunnen we de hendel ronddraaien om de veer op te winden in de koker.
Als de veer helemaal in de koker is opgewonden halen we de hendel los en zien we de veer in de koker zitten.
We plaatsen de koker in de trommel en met de knop aan de andere kant van de koker schieten we de opgewonden veer in de trommel.
En zo zit de veer in de trommel.
Nu is het tijd om de deksel op de trommel te plaatsen. We leggen de trommel met het losse deksel op een zwarte houder. Vervolgens plaatsen we het transparante gedeelte over de zwarte houder en drukken we het naar beneden.
Als we een klik horen zit de deksel op de trommel en kan het transparante gedeelte worden verwijderd, de trommelveer is gereed om opnieuw te worden geïnstalleerd in het uurwerk!

Nu is het tijd om het uurwerk te assembleren. Tijdens de assemblage oliën we de langzaam bewegende onderdelen met Moebius D5, een wat dikkere olie. De snel bewegende onderdelen en robijn lagers oliën we met Moebius 9010, een dunne soepele olie. Voor het oliën gebruiken we Bergeon oliepennen. De olie zit afgesloten in een reservoir waardoor het niet vervuilt kan raken. Via een kleine naald op het einde van de pen kunnen we heel gecontroleerd olie laten vloeien en plaatsen.

Als het uurwerk in elkaar zit zonder vork en balans kunnen we testen hoe schoon het uurwerk is. Als we het uurwerk nu namelijk opwinden kan alle spanning van de trommelveer gelijk via de tandwielen ontsnappen, ze zullen dus als een tierelier gaan ronddraaien. Een vies uurwerk zal op lage spanning beginnen te strompelen, het komt net wel/net niet over de frictie van de vervuiling. Een schoon uurwerk daarentegen kan in één keer alle spanning van de veer kwijt en komt dus in één keer tot stilstand, geen gestrompel. In deze video is het verschil te zien van dit uurwerk voor en na de schoonmaak. Duidelijker kan niet en het uurwerk is dus mooi schoon!

Nu we weten dat het uurwerk goed schoon is kunnen we de vork en de balans assembleren. De vork heeft twee rechthoekige robijntjes. Deze robijntjes oliën we met Moebius 941 onder de microscoop omdat ze zo klein zijn. Deze olie heeft een hogere viscositeit en hechting waardoor deze niet wegvloeit door de snelle, herhaalde tikken van het echappement.

De balans bestaat uit een gelaagde robijn. Zoals te zien is in de schematische tekening zit de as van de balans (balance pivot) in een robijntje met een gat in het midden. Dit robijntje heeft een holte aan de bovenzijde waar de olie komt te liggen. Daarna komt er een deksel van een robijntje op, die met een messing veertje op zijn plek wordt gehouden. Dit is allemaal lekker klein en staat onder spanning, waardoor het wel een voorkomt dat de veer of het robijntje wegspringt. We gaan dus rustig aan de gang onder de microscoop om alles goed in de gaten te houden. We halen de robijn deksel los, maken de robijntjes schoon in IPA en oliën wat Moebius 9010 op de lagers. En zo kan het robijntje weer terug in elkaar. Dit doen we twee keer, één keer aan de bovenkant van het uurwerk en één keer aan de onderkant van het uurwerk.

Het uurwerk zit terug in elkaar en we kunnen hem weer terug op de Timegrapher leggen. We kijken naar het resultaat voor het afstellen en zien dat het uurwerk gemiddeld 13 seconden achterloopt per dag, een tik-tak afwijking heeft van 0.35ms en een amplitude van 286°. Een verbetering ten opzichte van voor de schoonmaak, toen hadden we gemiddeld een afwijking van -26 seconden per dag, een tik-tak afwijking heeft van 0.13ms en een amplitude van 228°. De tik-tak afwijking was wel beter, maar laten we het uurwerk eens gaan afstellen.

Met een schroevendraaier stellen we de balans wat bij en meten het uurwerk opnieuw op de Timegrapher. Na het afstellen meten we een gemiddelde afwijking van +3 seconden per dag, een tik-tak afwijking van 0.18ms en een amplitude van 279°. De afwijking per dag is netjes, de tik-tak afwijking is onder de 0.20ms en de amplitude is boven de 270°. Het is dus een geslaagde service!

Het uurwerk tikt weer goed dus de wijzers kunnen er terug op. Dit doen we met de rode tool met kunststof opzetstukjes. Hiermee kunnen we loodrecht aandrukken en beschadigen we niet de wijzers.

Als de wijzers op het uurwerk zitten starten we de duurtest. We winden het horloge volledig op en leggen het aan de kant. Na 49:30 uur staat het uurwerk dan stil. Dit wijkt 30 minuten af van de datasheet specificatie van 50:00 uur. Deze 30 minuten nemen we voor lief aangezien het uurwerk al van de jaren 70 is. Het uurwerk kan dus terug de kast in.

Voordat het uurwerk terug in de kast gaat kijken we eerst nog naar het plexiglas. Het plexiglas heeft namelijk wat krasjes die we willen verwijderen. Hier gebruiken we Polywatch voor, wat een polijst middel is voor plexiglas. We smeren wat op het glas en polijsten het glas daarna met de hand. Na een tijdje te hebben gepolijst ziet het glas er onder normaal licht weer mooi uit. Als we het onder het felle heldere licht leggen van de werkbank zien we nog wel wat krasjes. Aangezien dit onder normaal licht niet te zien is houden we het plexiglas in deze staat, nog mooi origineel.

Als het glas is gepolijst kijken we ook nog eventjes naar de kast. De kast heeft een ovale hall markering en de deksel heeft een 585 markering. Dit duidt op een 14k gouden horloge. Zoals te zien is op de foto is er een rode/bruine/koperen verkleuring te zien op de gouden kast. 24k goud is chemisch inert, wat betekend dat het niet reageert met andere chemicaliën. 14k goud is een samenstelling van 58.3% goud en 41.7% legeringen zoals koper, zilver en zink. De rode/bruine/koperen verkleuring is dus waarschijnlijk het gevolg van oppervlakte oxidatie waar het koper en zilver reageren met de atmosfeer en huidsappen (vetten, oliën & zweet). Dit komt vaker voor bij vintage horloge door de ouderdom. Dit poetsen we voorzichtig weg met wat Capetown cloth. En zo ziet de kast er ook weer netjes uit!

En zo is het horloge gereed om terug in elkaar te worden gezet. We leggen het uurwerk terug in de deksel en plaatsen de kast er overheen. We drukken de kast aan en *klik* de kast zit dicht. We testen nog even de functies van het horloge door het eerst op te winden. Maar dan...het opwinden werkt niet en we laten alleen de datum verspringen… We trekken de kroon naar “positie 1” wat dus eigenlijk positie 2 is om de tijd in te stellen. Als we de kroon terug willen drukken naar positie 0 blijven we hangen bij positie 1 omdat de kast in de weg zit. En zo komen we dus op het einde van de service nog achter de oorzaak van het knarsende probleem. De oorzaak voor de misalignment tussen de stift en de tandwielen die voor het geknars zorgde is de horlogekast die ervoor zorgde dat de kroon niet ver genoeg in het uurwerk kon worden gedrukt. Hoe dit heeft kunnen gebeuren is nog niet duidelijk; vervorming van de kast, verandering van de locatie van het uurwerk in de kast, verandering van de lengte van de stift, andere kroon? Dat weten we niet, we zullen alleen een oplossing gaan zoeken om het weer operationeel te krijgen.

Kroon versmallen op draaibank en in gebroken conditie

We kunnen de volgende opties proberen:

De kast proberen te vervormen zodat het past → Dit is erg uitdagend omdat de kast nog wel steeds moet klikken in de deksel
De stift vervangen door een nieuwe stift met een langer draadeinde → We houden het uurwerk zo lang mogelijk origineel
De kroon versmallen door wat materiaal te verwijderen → Dit kunnen we gecontroleerd in de draaibank doen met een grote kans van slagen

We pakken de draaibank erbij samen met de binnen draai beitel. We spannen de stift met kroon op in de draaibank om de binnenkant van de kroon wat te versmallen. Let op dat er veel roest bij het schroefeinde zit van de stift, het kan dus gemakkelijk breken. Na meerdere pogingen is de kroon bijna smal genoeg en willen we de laatste finishing touch doen. Maar dan…de roestige stift is te vermoeid en breekt… Gelukkig krijgen we de kroon makkelijk los en kunnen we voor een vervanger zoeken.

Het uurwerk waar we een stift voor zoeken is een ETA 2763 401/3 stift. We hebben het geluk dat deze stift ook in de ETA 2750, 2751, 2752, 2754, 2758, 2760, 2762, 2763, 2764, 2766, 2768, 2769, 2770, 2771, 2772, 2773, 2774, 2776, 2777, 2778, 2779, 2780, 2782, 2783, 2784, 2788, 2789, 2790, 2792, 2793, 2794 en Ronda 1815 wordt gebruikt. Een hele waslijst, dus wie weet hebben we wat in de voorraad liggen. We pakken wat stiften en beginnen ze eerst op het oog te vergelijken. We vinden één stift die op het oog matched. We leggen het nog even op de Feintaster om de dimensies dubbel te checken en het is een match! We kunnen door met het afronden van het uurwerk.

De nieuwe stift is gelukkig niet te kort voor de horlogekast, maar juist te lang. Gelukkig kunnen we wel materiaal verwijderen van de stift om het op de juiste lengte te krijgen. We zetten de kroon op de stift en plaatsen hem in het uurwerk. Met het uurwerk in de kast zetten we een zwarte streep op de stift tot waar die afgeknipt mag worden. Dit afknippen doen we in de draaibank zodat er een goede grip is op de stift en de stift niet op een andere plek verbuigt of breekt. Na het knippen werken we de geknipte kant af met een schuurlatje. We testen de nieuwe lengte met de kroon op de stift en als dit goed past in de kast kunnen we de stift afronden. We plaatsen wat Loctite 243 threadlocker op het einde van het schroefdraad en plaatsen daarna de kroon terug op de stift. We laten het even uitharden en het horloge is klaar!

Dit project begon met een knarsend uurwerk, daarna knarsende hersenen en draaiende tandwielen. Op het einde van de service-cyclus viel dan alles op zijn plek, door de oorzaak gevonden te hebben in de kast. En zo draait dit horloge ook nog een cyclus rond voor ons.

Project geslaagd!

Datum: 19-08-2026