Fleuron Chronograph - Landeron 51

Service

Vandaag een primeur op den Uurwerkzolder, we gaan namelijk een mechanische chronograaf servicen! Een chronograaf is een stopwatch functie die bovenop het normale uurwerk is geplaatst. Bij chronografen komen er nog meer veertjes en tandwielen bij kijken, die ook nog eens bewegen en in elkaar moeten koppelen en ontkoppelen. Hier heeft de horlogemaker eerst goed wat studiemateriaal voor doorgenomen en heeft daar zelf deze improvement competition mee gewonnen!

We gaan aan de slag met een Fleuron Chronograph met Landeron 51 uurwerk. Fleuron is opgericht in 1896 in het plaatsje Beaucourt in Frankrijk. Rond 1950 is het merk verhuisd naar Zwitserland om daar te profiteren van de Zwitserse horloge industrie. Hier konden ze bijvoorbeeld kasten en uurwerken hergebruiken van andere merken. Dit hebben ze ook gedaan voor dit horloge, ze hebben namelijk het Landeron 51 uurwerk hergebruikt. Laten we dit uurwerk eens gaan bewonderen.

Landeron 51 uurwerk met verbogen minute register pawl

We maken de kast schoon en openen het achterdeksel om het Landeron 51 uurwerk tevoorschijn te toveren. Dit uurwerk was vroeger een standaard “goedkoop” chronograaf uurwerk. Het werd dus vooral gebruikt als inkoop uurwerk voor goedkopere horloges. Desalniettemin ziet het uurwerk er erg indrukwekkend uit!

Dit project heeft meerdere start pogingen gehad, de eerste keer in maart 2025 en de tweede keer in september 2025. Bij de eerste poging kwamen we er namelijk achter dat we de Bergeon Presto-3 mistte, hier later meer over. Bij de tweede poging identificeren we opnieuw de eerste problemen van het uurwerk. Het valt op dat de minute register pawl verbogen is. Dit onderdeel moet ervoor zorgen dat het tandwiel voor de chronograaf-minuten op zijn plek blijft en alleen verspringt naar de volgende minuut als er 60 seconden voorbij zijn. We maken een foto voor het verslag en zetten het in het mapje met de foto’s van maart. Maar wat zien we daar! De foto van maart laat zien dat deze pawl voorheen nog niet was verbogen. Hoe heeft dit kunnen gebeuren?

Gelukkig heeft den Uurwerkzolder nu een videomicroscoop die dit incident in maart vol op beeld heeft. Bij het identificeren van de problemen van het uurwerk in maart kwamen we erachter dat de pushers het niet deden van de chronograaf. Om te checken of de chronograaf het nog wel doet besloot de horlogemaker met een satéprikker de chronograaf te activeren. De satéprikker is namelijk zacht genoeg dat hij niet het uurwerk zal beschadigen. Maar dan schiet de satéprikker los en knalt langs de minute register pawl…deze is nu krom… Met de chronograaf hebben we kunnen timen dat dit evenement 1,25 seconden duurde, de chronograaf bleek namelijk wel te werken.

Om een horloge te kunnen maken moet er natuurlijk we eerst iets kapot zijn, als dat niet het geval is kunnen we dat snel voor elkaar krijgen.

Het uurwerk tikt ondertussen nog wel door, maar hoe goed? We leggen het op de Timegrapher en lezen een te snel lopend horloge uit met een lage amplitude. Dat is bijzonder voor een horloge wat al langere tijd geen service heeft gehad. Het is zeer waarschijnlijk dat het uurwerk is gemagnetiseerd, we zullen het eerst demagnetiseren. Na demagnetisatie leggen we het opnieuw op de Timegrapher en lezen nu waardes die beter te verklaren zijn, het uurwerk heeft een service beurt nodig.

En zo kunnen we een lijstje maken van aandachtspunten voor deze service:

Wijzer lume kapot
Uurwerk beweegt in de kast
Minute register pawl is verbogen
Pushers voor chronograaf zijn niet aligned
Uurwerk loopt niet goed

We beginnen met het inspecteren van de pushers. We drukken de pushers een aantal keer in en het valt op dat de pushers niet de volledige slag maken. Dit kan betekenen dat er vuil in de pusher zit. We halen de pusher van de kast en demonteren hem. We maken alle onderdelen schoon en zetten hem opnieuw aan de kast.

Terwijl we de pushers aan de kast zetten valt ondertussen op de achtergrond de muziek uit. We kiezen een nieuwe toepasselijke CD uit, de Scarface soundtrack. Onder het genot van “Paul Engemann – Push It tot he Limit” beginnen we als een malle op de pushers te drukken. De pusher maakt de volledige slag, de chronograaf start en de pusher komt terug naar de begin positie, is het dan gelukt? Een goed begin is het halve werk, we moeten de chronograaf natuurlijk ook nog stoppen en resetten. We drukken op de stop-pusher en komen halverwege vast te zitten. Zit er dan nog vuil in de pusher? We doen nog wat meer testjes en merken op dat het uurwerk in de kast kan ronddraaien. We draaien het uurwerk met opzet richting de stop-pusher en voilà, de pusher werkt. Nu hebben we alleen het volgende probleem…de start-pusher lijkt niet meer uit te lijnen… Is dit uurwerk dan in een verkeerde kast geplaatst? Het zou zo maar kunnen want de pushers lijken niet goed uit te lijnen met het uurwerk. Op de foto is het stukje wat interfereert met het rode blokje weergegeven. We zullen het uurwerk eerst maar eens onderhanden nemen en zullen daarna opnieuw kijken naar de kast.

En zo komen we aan bij het volgende nummer, “rush-rush” van Deborah Harry. Op het ritme gaan we snel naar het volgende item, de minute register pawl. We demonteren het onderdeel en met een platte tang proberen we het weer recht te buigen zonder te breken. Helaas is het metaal vervormd en veert het terug naar zijn gebogen vorm. Terwijl wij aan het testen waren is het volgende nummer alweer aangebroken: “Amy Holland – She’s On Fire”. En dat zet ons aan het denken. Wat nou als we de minute register pawl in de tang klemmen, met de crème brûlée brander in de brand zetten (of ja, tot blauw laten gloeien) en daarna in olie laten afkoelen. De warmte zal ervoor zorgen dat de spanningen uit het materiaal komen en de olie zal ervoor zorgen dat de nieuwe “rechte” toestand opnieuw de geharde rust-positie wordt.

Het volgende hitje staat al klaar, want onder “Shake It Up” van Elizabeth Daily halen we de minute register pawl uit de olie en schudden het boven het bakje even droog. Daarna blazen we het op de tissue nog even droog met wat lucht. Wanneer helemaal droog plaatsen we het terug in het uurwerk om de werking te testen. We starten de chronograaf en wachten 60 seconden. De minute register pawl wordt weggeduwd en klikt terug in de volgende tandinkeping, het werkt! Samen met “Beth Andersen - Dance Dance Dance” vieren we deze kleine eerste stap in de juiste richting.

Chronograaf deassembleren en studs markeren

Nu we weten dat het chronograaf uurwerk weer functioneert zoals we verwachten kunnen we het gaan demonteren om eens goed schoon te maken. Aangezien het chronograaf uurwerk een nieuwe competentie is gaan we voorzichtig te werk. Samen met “Esembl-O-Graf Chronograph Watch Course Volume 1: Landeron 51” halen we het Landeron 51 uurwerk stap voor stap uit elkaar, een soort van IKEA gebruiksaanwijzing, maar dan achterstevoren. We moeten we erg opletten bij de de-assemblage, er zijn namelijk nep-schroeven die de hele afstelling van het uurwerk kunnen aantasten. Het Landeron 51 uurwerk bestaat namelijk uit 6 excentrische studs die op basis van frictie vastzitten, maar wel een schroefkop hebben… Deze studs worden gebruikt om het uurwerk af te stellen om zo frees, draai en assemblage toleranties op te vangen. Omdat deze studs om het middelpunt heen draaien, kunnen we zo aangrijpingen en overdrachtspunten verplaatsen.

In het boek staat mooi aangegeven welke nep-schroeven we niet moeten aanraken. Om dit fysiek zichtbaar te maken markeren we deze schroeven met een zwarte marker.

Voor documentie zijn hier de afstelmogelijkheden voor iedere stud in het Landeron 51 uurwerk:

Diepgang van intermittent tandwiel met het dart-tandje op het seconde tandwiel.
Diepgang van intermittent tandwiel op het minute register tandwiel.
Ontkoppeling van intermittent tandwiel van het seconde tandwiel met het dart-tandje wanneer de flyback alles reset en volledig terug in het midden van het uurwerk komt.
Ontkoppeling van het intermediary tandwiel van het seconde tandwiel wanneer de flyback richting het midden van het uurwerk komt.
Diepgang van het intermediary tandwiel op het seconde tandwiel.
Diepgang van het “wheel-over-fourth wheel” (chronograaf aandrijftandwiel) met het intermediary tandwiel.

Bergeon Presto-3 voor verwijderen wheel-over-fourth wheel

De eerste stap is om de “wheel-over-fourth wheel” (chronograaf aandrijftandwiel) te verwijderen van de as. Dit tandwiel zit op een as die wordt aangedreven door het gaande werk. Het tandwiel moet loodrecht omhoog worden verwijderd omdat een kleine verbuiging van de as het hele uurwerk kan laten stoppen. Hier heeft de horloge industrie gelukkig een tool voor ontwikkeld, die wij bij de poging van maart nog mistte. Dit is de Bergeon Presto-3. De bekjes van deze pincet vallen precies tussen de spaken van het tandwiel waardoor we het loodrecht omhoog kunnen liften. Nog even een check met de microscoop en we zien dat de as nog mooi recht is!

Stap voor stap halen we het uurwerk verder uit elkaar en komen uiteindelijk aan bij de trommelveer. Bij het openen van de trommel zien we dat het middelpunt van de veer niet meer in het midden van de trommel zit. Dit betekend dat de veer waarschijnlijk beschadigd is en niet meer optimaal werkt. Voor nu verwijderen we de veer uit de trommel en kijken we eerst hoe goed we het uurwerk nog kunnen laten werken. Als het tikken of de gangreserve niet goed is dan kunnen we de veer altijd nog vervangen.

En zo is alles los uit het uurwerk en kunnen we het verdelen over de mandjes voor de Elma Super Automat wasstraat. Alles op de balans en de vork na gaat in de Elma wasstraat, deze twee onderdelen bevatten namelijk Schellak wat oplost in IPA. De balans en de vork halen we dus door een speciaal schoonmaakmiddel, Bergeon B-dip, wat de Schellak niet aantast.

Van de schoonmaakafdeling krijgen we een melding binnen, er heeft namelijk een near-miss plaatsgevonden. Één van de onderdelen is namelijk door het gaas van het mandje gezakt. Gelukkig hield het oogje van deze veer nog een oogje in het zeil en bleef het hangen in de mand. Daarnaast had de weerstand van de vloeistof tijdens het ronddraaien de veer kunnen verbuigen, ook dit heeft gelukkig niet plaatsgevonden. We komen er dus weer goed mee weg. Voor de volgende keer zullen we deze veer ook in een mandje stoppen met nog fijner gaas. Kortom, mand!

Nu alles weer schoon en ontvet is zullen we de trommelveer opnieuw gaan invetten. We pakken een stukje papier, wat klokkenvet en halen met een pincet de veer door het papiertje. Vervolgens winden we de veer met behulp van de Bergeon 2729 mainspring winders weer op. We houden de hendel met de veer boven de trommel en met een druk op de knop knallen we hem in de trommel.

Daarna drukken we de deksel weer terug op de trommel met behulp van dit tooltje. Deze tool zorgt ervoor dat we de druk evenredig verdelen en de deksel niet verbuigen.

We plaatsen alle onderdelen terug op hun plek en oliën de robijn lagers. De eerste test of we goed hebben schoongemaakt is door het uurwerk op te winden, nog zonder echappement. Alle energie die in de trommelveer komt zal dus gelijk via de tandwielen het uurwerk verlaten, de tandwielen draaien dus als een tierelier rond. Bij het vieze uurwerk begonnen de tandwielen op het einde van de energiereserve rustig rond te spartelen. Dit betekende dat het uurwerk vies was en er vuil-frictie aanwezig was. Nu na de schoonmaak doen we de test opnieuw. We winden de veer op, de tandwielen beginnen als een malle te draaien en dan opeens…in één keer….staat het uurwerk stil… Dit is een goed teken, want dit betekend dat alle energie in één draf uit het uurwerk is geperst en er dus geen vuil-frictie meer is!

Nu we weten dat het gaande werk weer goed loopt kunnen we het echappement gaan assembleren. Op de robijntjes van de vork plaatsen we eerst wat speciale Moebius 941 olie.

Daarna plaatsen we de balans in het uurwerk en oliën de robijntjes. Deze robijntjes bestaan uit meerdere lagen die met een sluitingsveer bij elkaar worden gehouden. Dit zorgt ervoor dat de balans-as wat robuuster wordt tegen schokken en stoten van het horloge, de as kan namelijk wat veren in de lagers. Voor het oliën halen we dus de veer (shock absorber spring) los, en verwijderen we de cap jewel. De cap jewel maken we even schoon en de hole jewel geven we een druppeltje olie, in dit geval Moebius 9010.

Als de balans weer op zijn plek zit begint het uurwerk gelijk met tikken. Voor een eerste indicatie leggen we het alvast op de Timegrapher. De resultaten zijn goed, hier komen we later op terug. Nu kunnen we beginnen met het assembleren van het chronograaf gedeelte. Dit doen we opnieuw met behulp van het boekje, maar deze keer bladeren we achterstevoren door het boek. Ieder stap geeft ook mooi aan welke olie er op welke plek moet, wat de aandachtspunten zijn en eventuele risico’s. Als het chronograaf gedeelte in elkaar zit kunnen we het uurwerk opnieuw op de Timegrapher leggen en het verschil met en zonder chronograaf aflezen, dit doen we pas later.

Wheel-over-fourth wheel assembleren met triebniet

We besluiten om het “wheel-over-fourth wheel” een stap vooruit te trekken omdat we het anders perfect in de vertanding van het intermediate wiel moeten laten vallen. Om te voorkomen dat we tanden afbreken plaatsen we dit wiel alvast eerder. We moesten al voorzichtig zijn met het verwijderen van dit tandwiel, dus we moeten ook weer voorzichtig zijn met het plaatsen van het tandwiel op de as. Dit moet loodrecht gebeuren waar we de triebniet bij gebruiken. We kiezen een mooie pons die een groot genoeg gat heeft voor de as en een mooi raak-oppervlakte met het tandwiel. We leggen het uurwerk op een houder onder de pons en drukken voorzichtig het tandwiel op de as. Even checken en het tandwiel tikt weer perfect rond!

De laatste stap is om de intermediate tandwiel en brug te plaatsen. Dit stuk van het chronograaf uurwerk koppelt en ontkoppelt de aandrijving van de chronograaf. Deze brug schuift dus over de platines heen, wat betekend dat de schroef niet onder de brug mag uitsteken. Omdat alles lekker klein is komt het erg nauw en lopen we tegen een probleem aan….De schroef pakt niet in het schroefdraad van de onderkant van de brug. We besluiten om de schroef en de brug opnieuw te tappen zodat er misschien weer wat aangrijping komt. Dit is helaas niet het geval en we zullen een andere oplossing moeten bekijken.

De nieuwe oplossing is om een andere passende schroef te zoeken in de voorraad schroefjes. Na wat zoeken komen we een nieuwe schroef tegen met de juiste diameter en spoed, maar hij is te lang… De nieuwe schroef is maarliefst 2.10 mm terwijl de oude schroef maar 1.72 mm lang is. Als we deze zouden vastdraaien wippen we het hele chronograaf gedeelte eruit. We zullen de schroef dus op lengte laten maken bij de machining afdeling. We spannen de kop van de schroef in op de spantang van 1.40 mm in diameter. Terwijl de schroef ronddraait houden wij voorzichtig een vijl tegen het einde van de schroef. Rustig aan verwijderen we gelijkmatig wat materiaal waardoor de schroef korter wordt. Na verloop van tijd hebben we een schroef met een lengte van 1.80 mm, is dit dan misschien de missende 0.08 mm die niet wilde aangrijpen in de brug? We gaan het testen!

Ja hoor, de schroef is perfect op maat, heeft een goede aangrijping en schuurt niet over de onder platine! We kunnen dus door met het testen van de chronograaf.

Met behulp van een schroevendraaier drukken we de knoppen in van het uurwerk om de chronograaf te starten, te stoppen en te resetten. Alles werkt! Nog even een paar mooie kiekjes van het uurwerk voordat de wijzerplaat erop komt en het uurwerk in de kast gaat.

Nu het uurwerk gereed is moeten wij wat wijzer worden. De wijzers van dit horloge hebben een beschadigde glow-in-the-dark (lume). Dit gaan we fiksen, maar hoe geven we de wijzers de vintage look terug zodat het niet te veel uitspringt? Hier peinzen we nog even over verder terwijl we de oude lume verwijderen.

We verwijderen de oude lume met een satéprikker om de wijzers zelf niet te beschadigen. Dit horloge is van de jaren 50, wat kan betekenen dat de lume radioactief is… Van de jaren 1916 t/m 1968 werd de lume gemaakt van radium, want dat licht zo lekker op in het donker. Dit werd vooral gebruikt in zakhorloges, militaire horloges en enkele normale horloges. In de loop van de tijd kwam men erachter dat de radium lume radioactief was en hebben ze het na 1968 vervangen door een niet radioactieve verf. In dit geval hebben we een chronograaf van 1950 wat niet voor militaire doeleinden was. De kans is dus klein dat dit radioactieve wijzers zijn, maar de Uurwerkzolder heeft nog geen apparaat om dit te meten. We scheiden het poeder dus in een los bakje van andere afval.

Als laatste stap maken we de wijzers nog even schoon in wat IPA, zodat we goed ontvet de nieuwe lume kunnen aanbrengen.

Terwijl de wijzers drogen pakken we er een kopje koffie bij en peinzen we verder over de vintage look. We mengen de oploskoffie en nemen een slok. Het lijkt gelijk te werken, er schiet namelijk een idee te binnen om de vintage look na te bootsen. Door de oploskoffie te mengen met het lume papje creëren we een verouderde look die beter past bij de staat van het horloge. En zo smeren we een mengsel van lume met koffie op de onderkant van de wijzers, dan zijn eventuele onevenredigheden niet zichtbaar.

Als de wijzers zijn geverfd laten we het drogen in de UV-nagelstudio waarna de wijzers er weer strak uit zien, in het licht en in het donker!

Als de wijzers klaar zijn kunnen ze terug op het horloge worden gezet. Dit komt erg nauw omdat alles ten eerste goed uitgelijnd moet zijn met de 12 uur positie en vervolgens geeft de chronograaf een grote opzwieper aan de wijzers als deze wordt gereset, het moet dus goed vastzitten. We lijnen alles goed uit en met behulp van de achterkant van de satéprikker en wat wijzerzetters drukken we de wijzers op hun assen. Als alles is geplaatst checken we even of de wijzers geen botsing maken. Alles loopt netjes over elkaar heen en we activeren de stopwatch. We wachten even. Drukken op de reset. En…. alles schiet terug naar de 12 uur locatie. De chronograaf werkt weer goed!

Timegrapher voor en na plaatsing chronograaf gedeelte

Met de wijzers op het uurwerk kunnen we opnieuw het uurwerk op de Timegrapher leggen en het vergelijken met de prestatie zonder chronograaf gedeelte. Het horloge loopt nog netjes, maar waarschijnlijk is het horloge met chronograaf iets verder opgewonden waardoor het meer spanning heeft op de trommelveer en dus sneller tikt. Iets wat wel interessant is om te zien, is de tik-tak afwijking van de “kroon omhoog”-positite. Deze is van 0.2ms naar 0.6ms gegaan. Dit kan komen door een minimale verschuiving van de balans collets die misschien tijdens de assemblage van de chronograaf module heeft plaatsgevonden. Gelukkig is het maar in één positie en hebben we er verder geen last van.

Chronograaf pushers nog steeds misaligned

We plaatsen het uurwerk terug in de kast en checken opnieuw de uitlijning van de chronograaf pushers met de chronograaf levers. Opnieuw zien we dat het niet uitlijnt en dat het uurwerk los in de kast zit. De kans is dus erg groot dat dit een verkeerde kast is voor dit horloge.

Het doel van dit project was om chronografen te leren en dat is gelukt. We zullen het uurwerk dus terug in de verkeerde kast plaatsen en het horloge niet gaan dragen. Wanneer er een keer een juiste kast voorbijkomt kunnen we deze vervangen en het horloge gaan dragen.

Om het project toch nog een soort van af te ronden plaatsen we nog een band aan de kast. We kijken in de voorraad en kiezen een mooie bruine uit met een verchroomde gesp. Daarnaast is een band ook nodig om het horloge in de 360 setup te plaatsen.